گروه حقوقی - در حقوق کشور ما مانند بسیاری دیگر از کشورها، جایگاه خاصی برای سوگند تعریف شده است. قانون مدنی، آیین دادرسی کیفری، آیین دادرسی مدنی و قانون مجازات اسلامی، مهم ترین قوانینی هستند که جایگاه قسم را در قوانین کشور ما ترسیم می‌کنند.اما کاربرد سوگند در هر یک از این قوانین با دیگری مشابه نیست. مهم ترین کاربرد قسم در نظام حقوقی ما به استفاده از آن به عنوان یکی از دلایل اثبات دعوا برمی‌گردد. علاوه بر آن تعداد و ترتیب خاصی از سوگندها به موجب قانون مجازات اسلامی، با عنوان قسامه، قتل و جرح و انواع آن را ثابت می‌کند. کابرد دیگر سوگند در حقوق ما به عنوان مقدمه اقامه بینه است. شاهد قبل از اقامه شهادت، باید سوگند یاد کند. این تنها بخشی از کابرد سوگند در حقوق ماست. در ادامه در گفت‌وگو با کارشناسان، به بررسی چگونگی استفاده از سوگند، به عنوان دلیل اثبات دعوا و وسیله اثبات جرح و قتل خواهیم پرداخت و به نقش سوگند در رسیدگی‌های کیفری اشاره خواهیم کرد.سوگند به عنوان دلیل اثبات دعوااگر سندي براي اثبات دعوا وجود نداشته باشد، مدعي مي‌تواند طبق نظر قاضي از سوگند براي اثبات ادعاي خود استفاده كند. دکتر هادي راجي در اين باره به « حمایت» مي‌گويد: براساس مباني فقهي، كسي كه عليه شخص ديگري دعوايي دارد، بايد بينه‌اي برای اثبات ادعای خود بياورد كه معمولا به شکل سند يا شاهد است. این استاد دانشگاه در توضیح این اصطلاح می‌گوید: به كسي مدعی می‌گویند كه درخواست كند یا ادعایی مطرح کند. طرف مقابل هم مدعي‌عليه يا خوانده نامیده می‌شود. وی مي‌تواند براي رد دلايل خواهان (مدعی) دليل ارایه دهد و اگر مدعی دلايل كافي و قانع‌كننده نداشته باشد، مي‌تواند قسم ياد كند و اگر استنكاف كند دعوا پذيرفته مي‌شود.سوگند؛ آخرین دلیلسوگند جزو ادله اثبات دعواست و نقش مهمي در آيين دادرسي و رسيدگي قضايي دارد. آنچه از ذكر ترتيب ادله اثبات دعوا در مقررات استنباط مي‌شود اين است كه سوگند به عنوان آخرين دليل و آخرين مستندي است كه در دادگاه مورد توجه قرار می‌گیرد. دکتر فرهاد پروین استاد دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به این موضوع به «حمایت» می‌گوید: در صورت وجود ساير ادله مانند شهادت شهود يا اقرار يا وجود اسناد يا كارشناسي‌هاي تخصصي و فني كه مي‌‌تواند واقعيت را براي دادگاه روشن كند، توسل به سوگند موجبي ندارد. در سوگند ميزان اعتقاد و پايبندي شخصي كه سوگند مي‌خورد نقش حياتي دارد و اين امر يك امر دروني و باطني است كه براي ديگران به سادگي قابل مشاهده و اثبات نيست. بنابراين بديهي است كه تا وقتي ساير ادله بيروني و ملموس مثل كارشناسی‌هاي پزشكي قانوني، مدارك و اسناد اعم از عادي يا رسمي يا شهادت شهود وجود داشته باشد نوبت به مراجعه به سوگند به عنوان یکی از دلایل اثبات دعوا نمی‌رسد. اما در صورت فقدان سایر دلایل، ادعا با سوگند قابل اثبات است. با توجه به نقش و اهمیت سوگند در اثبات دعوا، دکتر پروین به اهمیت خصوصیات فردی و شخصیتی کسی که سوگند یاد می‌کند تاکید می‌کند. وی تاکید می‌کند: يكي از خصوصيات شخصي كه سوگند ياد مي‌كند عادل بودن او است. بنابراین در حقوق کشور ما، سوگند در زمره ادله اثبات دعوا قرار می‌گیرد. قسم، یکی از ادله اثبات دعوی دکتر منصور رحمدل، جایگاه سوگند را به عنوان یکی از ادله اثبات دعوا به طور کامل تشریح می‌کند. این حقوقدان به «حمایت» می‌گوید: طبق بند 5 ماده 1257 قانون مدنی، قسم یکی از ادله اثبات دعوی تلقی شده است و در مواد 1325 الی 1335 تفصیل قواعد توسل به قسم بیان شده است. طبق ماده 1325 قانون مزبور «در دعاوی که به شهادت شهود قابل اثبات است، مدعی می‌تواند حکم به دعوی خود را که مورد انکار مدعی‌علیه است منوط به قسم او کند.» و طبق ماده 1331 «قسم قاطع دعوی است و هیچگونه اظهاری که منافی با قسم باشد از طرف پذیرفته نخواهد شد.» همچنان‌که گفته شد، توسل به قسم برای رد ادعا در ماده 1325 قانون مدنی مورد توجه قرار گرفته است. همین‌طور است در ماده 1328 نیز سوگند برای رد ادعا مورد توجه قرار گرفته است. در امور کیفری نیز با رعایت شرایطی از قسم برای رد ادعا صحبت شده است. (مواد 244و 245 و 247)نقش سوگند در ارایه شهادتشاهد قبل از ادای شهادت، سوگند می‌خورد. یکی از کاربردهای سوگند در حقوق ما در شهادت دادن است. اما اینکه سوگند در قوانین آیین دادرسی، ترتیب خاصی برای سوگند خوردن وجود دارد.این استاد دانشگاه می‌گوید: طبق ماده 153 قانون آیین دادرسی كيفري، شهود تحقيق و مطلعان قبل از اظهار اطلاعات خود، بايد به شرح زير سوگند ياد کنند: «به خداوند متعال سوگند ياد مي‌كنم كه جز راستي چيزي نگويم وتمام حقايق را بيان نمايم.» دکتر پروین ادامه می‌دهد: اتیان سوگند اساسي‌ترين ضمانت اجراي درستي شهادت است و جزو قواعد آمره محسوب می‌شود. دکتر رحمدل نیز درباره جایگاه سوگند در امور کیفری به «حمایت» می‌گوید: در امور کیفری اساسا قسم جزو ادله اثبات ادعا تلقی نمی‌شود و فقط در موارد لوث در باب قتل و جراحت با رعایت شرایطی قانون مجازات اسلامی اجازه توسل به قسامه را داده است. سوگند مبنای شرعی دارد و افراد متشرع به معنی واقعی کلمه و نه متظاهر به شرع ،اهمیت زیادی برای جنبه اثباتی آن قایل هستند. ولی معنی این عبارت لزوما به معنی عدم اهمیت آن نزد افراد غیرمتشرع نیست. افراد متظاهر به شرع ممکن است حتی راحت تر از افراد غیرمتشرع، به دروغ قسم یاد کنند. چون برخی افراد به غلط چنین می‌پندارند که توسل به قسم اگر در راه خیر باشد مجاز است، البته راهی که خودشان خیر تشخیص می‌دهند. با سوق یافتن جامعه به سوی معیارهای غیرمذهبی، سوگند از مسیر واقعی خود منحرف می‌شود و سمت و سوی ابزاری به خود می گیرد.اجبار به سوگند خوردنچنان‌که گفته شد، قبل از اقامه بینه، شاهد باید سوگند یاد کند. اما اگر وی از این کار خودداری کرد، آیا می‌توان وی را وادار کرد؟ دکتر فرهاد پروین در پاسخ به سوال بالا توضیح می‌دهد: برخي حقوقدانان تاکید دارند که اداي شهادت بدون اتيان سوگند از موجبات نقض راي در مراجع بالا‌تر است. ولي با توجه به اين‌كه در فقه اماميه سوگند دادن شاهد امري ضروري نيست و نيز با توجه به تبصره 153 قانون آيين دادرسي كيفري كه مي‌گويد در صورتي كه احقاق حق متوقف بر شهادت شاهد عادل باشد و شاهد از اتيان سوگند استنكاف كند بدون سوگند، شهادت استماع خواهد شد، مي‌توان گفت كه اگر شاهد عادل بوده و ساير شرايط را هم داشته باشد، گواهي او بدون سوگند شنيده مي‌شود و داراي همان توان اثباتي به شمار می‌آید. دکتر هادی راجي در خصوص نقش سوگند در اعتبار شهادت شاهد می‌گوید: در دين ما قسم خوردن به شدت نهي شده است، كسي كه سوگند ياد مي‌كند، خدا را به وجهي مستمسك خود قرار مي‌دهد كه به شدت اين عمل نهي شده است. روایاتی که به دست ما رسیده نیز این ادعا را اثبات می‌کند. چنان‌که وقتي ائمه در شرایطی قرار گرفتند که می‌توانستند حق خود را با سوگند ثابت كنند، سوگند ياد نكرده‌اند. این استاد دانشگاه توضیح می‌دهد که اما به هر حال برای آنکه شاهد به پیامدهای اخلاقی کار خود فکر کند، سوگند خوردن در قانون پیش‌بینی شده است. جایگاه سوگند در سایر نظام‌های حقوقیسوگند در کشور ما علاوه بر اینکه در ردیف دلایل اثبات دعوا ذکر شده است، برای شرط لازم برای اعتبار برخی دیگر از ادله به خصوص شهادت است. اما این موضوع منحصر به کشور ما نمی‌شود. در همین رابطه، دکتر هادی راجی، به مقررات سایر کشورها نیز اشاره می‌کند و می‌گوید: در بيشتر كشورهاي دنيا سوگند ياد كردن شهود و يا شاكي يا افرادي كه لازم است در دادگاه سوگند ياد كنند براي اثبات ادعا مرسوم است. وی توضیح می‌دهد: در كشورهاي ديگر هم بحث سوگند ياد كردن مرسوم است اما آن طور كه مشاهدات نشان مي‌دهد، هر كس به شرف يا كتاب آسماني خودش قسم ياد مي‌كند.دكتر پروين نیز درباره نحوه سوگند در كشور‌هاي ديگر می‌گوید: براي ساير كشورها، بايد به حقوق همان كشورها مراجعه کرد، به طور مثال در كشور فرانسه نيز مانند ايران مقررات سوگند هم در قانون مدني و هم در قانون آيين دادرسي پيش‌بيني شده است. در حقوق فرانسه سوگند بر دو نوع است: سوگند قضايي و سوگند عهدي. نوع دوم، آن سوگندي است كه برخي صاحبان مشاغل مانند قاضي، وكيل، كارشناس در دادگاه یاد می‌کنند. دکتر پروين توضیح می‌دهد: در حقوق فرانسه سوگند قضایی خود دو نوع است؛ سوگند قضايي قاطع، نوع اول سوگند قضایی است كه در آن يك طرف به طرف ديگر ارجاع می‌دهد و ذکر يا عدم ذکر سوگند، قاطع دعوا بین مدعی و مدعی‌علیه است. نوع دوم از سوگند، سوگند تكميلي است كه انجام یا عدم انجام آن در اختيار قاضي است. استاد دانشگاه علامه‌طباطبایی توضیح می‌دهد: شباهت‌های زيادي بين تشريفات سوگند در حقوق فرانسه و ايران وجود دارد. مانند آن كه مورد سوگند معين باشد و شخصي كه سوگند مي‌خورد شخصا در جلسه حضور داشته باشد. سوگند در مقام اقامه قسامهنوع دیگری از سوگند که در حقوق ما پذیرفته شده، اقامه قسامه است. در شرایطی اثبات جرم قتل فقط از طریق مجموعه‌ای سوگند‌ها ممکن است که با تشریفات خاصی اقامه می‌شود. به این سوگند، قسامه می‌گویند. در اقامه قسامه، تعداد مشخصي از خويشاوندان براي اثبات يا رد ادعا، قسم ياد كنند. دکتر هادی راجی، در خصوص قسامه مي‌گويد یکی از راه‌هایی که مدعی قتل می‌تواند برای اثبات ادعای خود استفاده کند، اقامه قسامه است. طبق قانون مجازات اسلامي، قسامه براي قتل عمد تعداد 50 قسم و برای قتل شبه عمد، 25 قسم است. شرایط کسانی که به عنوان قسامه سوگند یاد می‌کنند عبارت است از عادل بودن، راست‌گويي و خویشاوندی نسبی، مذکر بودن و...دکتر فرهاد پروين نیز در توضیح قسامه می‌گوید: ماده 239 به بعد قانون مجازات در امور كيفري در موضوع قتل و جراحات بدني، قسامه را در موردي كه لوث وجود داشته باشد از ادله اثبات دعوا می‌داند. لوث اماره‌اي است كه موجب ظن قاضي به ارتکاب قتل مي‌شود. به عنوان مثال، قتلي به وقوع پيوسته است، حضور متهم در صحنه جرم مشخص است، اما دليلي برای ارتكاب قتل از سوی وی وجود ندارد. در این شرایط، شاكي اصرار دارد که آن شخص معین، قتل را مرتکب شده است. در صورتی که در این شرایط برای قاضی ظن بر ارتکاب جرم از سوی آن شخص به وجود آید، شاکی می‌تواند ادعای خود را با قسامه ثابت کند. بنابراين با وجود شرايط ظن، عدم تعارض دلایل و قرائن و نيز احراز وجود متهم در محل جرم و عدم وجود دليل شرعي بر وقوع يا عدم وقوع جرم، در مورد قتل عمد چنان‌چه 50 نفر از خویشان نسبی قسم به خورند، قتل عمد ثابت می‌شود. در مورد قتل شبه عمد و خطاي محض با قسم خوردن 25 نفر از خویشان ذکور نسبی، جرم قتل و نوع آن ثابت می‌شود. دکتر رحمدل در مورد شرایط استفاده از قسامه این‌گونه توضیح می‌دهد: هرگاه بر اثر قراین و اماراتي يا از هر طريق ديگري از قبيل شهادت يك شاهد يا حضور شخصي ه مراه با آثار جرم در محل قتل يا وجود مقتول در محل تردد يا اقامت اشخاص معين يا شهادت طفل مميز مورد اعتماد يا امثال آن حاكم به ارتكاب قتل از جانب متهم ظن پيدا كند، مورد از موارد لوث محسوب مي‌شود و در صورت نبودن بينه از براي مدعي، قتل يا جرح يا نوع آنها به وسيله قسامه ثابت مي‌شود. این حقوقدان تاکید می‌کند: علاوه بر قتل، جراحات نیز به وسیله قسامه ثابت می‌شود. البته در جراحات، قصاص با قسامه ثابت نمي‌شود و فقط موجب پرداخت ديه مي‌شود.سوگند، در نبود سایر ادله به عنوان آخرین دلیل می‌تواند در رسیدگی‌ به دعاوی مدنی مورد استناد قرار گیرد. انواع دیگری از سوگند نیز در قانون آیین دادرسی مدنی مورد اشاره قرار گرفته است. اما جایگاه سوگند در رسیدگی به پرونده‌های کیفری، با پرونده‌های حقوقی یکسان نیست. تنها جرم قتل و جرح و نوع آن با سوگند ثابت می‌شود که در این دو جرم نیز ترتیب و شرایط سوگند به صورت خاص و ویژه در قانون مجازات اسلامی اشاره شده است. با این وجود برای اقامه بینه، سوگند لازم شمرده شده است.